ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΣΕ ΠΟΙΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΙΑΚΡΙΝΟΝΤΑΙ

Τα Ηλεκτρομαγνητικά Πεδία (ΗΜΠ) είναι χώροι όπου υπάρχουν και μεταδίδονται ηλεκτρομαγνητικά κύματα (ακτινοβολία).Πηγή τους είναι τα ηλεκτρικά φορτία που - υπάρχουν τόσο στο σύμπαν όσο και μέσα στο σώμα μας. Τα κύματα αυτά αποτελούνται από ένα ηλεκτρικό και μαγνητικό κύμα (πεδίο) που μεταβάλλονται περιοδικά στον χώρο και στον χρόνο και διαδίδονται στο κενό (και στον αέρα) με την ταχύτητα του φωτός. Το ηλεκτρικό πεδίο δημιουργείται από την ισχύ των ηλεκτρικών φορτίων και το μαγνητικό από την κίνηση τους. Τέτοια κύματα υπάρχουν γύρω μας τόσο από φυσικές πηγές (π.χ. κοσμική και ηλιακή ακτινοβολία) όσο και από τεχνητές (π.χ. ασύρματες επικοινωνίες και μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας).

Τα ΗΜΠ διακρίνονται σε 3 κατηγορίες: Εκείνα των πολύ υψηλών συχνοτήτων (ραδιενέργεια, ακτίνες Χ), τα ΗΜΠ των σχετικά υψηλών συχνοτήτων (τηλεπικοινωνίες, οικιακές συσκευές κλπ) και τέλος τα ΗΜΠ των χαμηλών συχνοτήτων που παρατηρούνται κυρίως στις γραμμές μεταφοράς του ηλεκτρικού ρεύματος.

Σε ότι αφορά την επίδραση τους στους ζωντανούς και στον ανθρώπινο οργανισμό, διεθνείς επιστημονικές μελέτες απέδειξαν ότι:

• Οι υψίσυχνες ακτινοβολίες (συχνότητας μερικών δισεκατομμυρίων ΗΖ), εξ αιτίας της πολύ μεγάλης ενέργειας που μεταφέρουν, μπορούν να διασπάσουν το DΝΑ των κυττάρων και να δημιουργήσουν καρκίνους.
• Οι ακτινοβολίες σχετικά υψηλής συχνότητας(μερικών εκατομμυρίων ηζ) έχουν θερμικές επιδράσεις και βέβαια ή αύξηση της θερμοκρασίας των ιστών στο ανθρώπινο σώμα έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία του.
• Οι ακτινοβολίες χαμηλής συχνότητας ( μερικών δεκάδων ηζ) έχουν ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΕΣ βιολογικές και άλλες επιδράσεις που θα εξετάσουμε στη συνέχεια αυτού του αφιερώματος.

Όι επιπτώσεις στην υγεία μας κατά την παραγωγή και μεταφορά της ηλιακής ενέργειας είναι τέτοιες που δεν πρέπει να εφησυχάζουμε.

ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΑ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΧΑΜΗΛΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ

Επειδή τα πεδία αυτά (που δημιουργούνται κυρίως από τους πυλώνες υψηλής τάσεως με συχνότητα 50-60 ηζ) δεν έχουν ιονικές ή θερμικές επιδράσεις μέχρι πρόσφατα υπήρχε ή άποψη ότι είναι ακίνδυνες για τον ανθρώπινο οργανισμό. Μια σειρά όμως από μελέτες που έγιναν τα τελευταία χρόνια κατέγραψαν μια σειρά παρενεργειών που συσχετίζονταν με την μακροχρόνια έκθεση σε αυτές τις- ακτινοβολίες. Αναφέρουμε ενδεικτικά ορισμένες από αυτές:

• Στα πρακτικά του Συμποσίου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας που έγινε το 1994 στο Λονδίνο αναφέρονται επιδράσεις των ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας επί των υποδοχέων της κυτταρικής μεμβράνης που προκαλούν ενζυματικές αντιδράσεις εντός του κυττάρου και παραγωγή χημικών μηνυμάτων που μπορούν να ενεργοποιήσουν την αντιγραφή γονιδίων στο DΝΑ
• Από πολλά εργαστηριακά πειράματα ( σχετικές είναι ή έρευνα του W. Loescher και η εργασία Liburdy) προκύπτει ότι τα ΗΜΠ συχνότητας 50ΗΖ προκαλούν αναστολή της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος και μειωμένη έκκριση μελατονίνης, ουσίας που αναστέλλει την δράση της ως ογκοταστικού παράγοντα σε εκθέσεις έντασης πάνω από 1,2 μΤ.
• Σύμφωνα με έκθεση που δημοσίευσε τον Ιούλιο του 1997 ο Μ.Linet για λογαριασμό του Ν.C.Ι. των ΗΠΑ, προκύπτει συσχέτιση μεταξύ χρόνιας έκθεσης (ενδεικτικός χρόνος 8 ώρες ημερησίως) σε ΗΜΠ έντασης άνω των 0,3 μΤ και νευρικής κατάθλιψης, λόγω διαταραχής των ιόντων ασβεστίου εντός των νευρικών κυττάρων.

Πρόσφατη έκθεση της ομάδας εργασίας του Εθνικού Ινστιτούτου Υγειονομικών Περιβαλλοντικών Επιστημών των ΗΠΑ (δημοσιεύτηκε στο τεύχος της 4ης Ιουλίου 1998 του British Medical Journal), τα ΗΜΠ μπορούν να είναι καρκινογόνα, έστω και αν ο κίνδυνος δεν είναι ίσως μεγάλος.

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ, ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΠΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΠΟ ΤΑ ΗΜΠ ΧΑΜΗΛΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤAΣ

• Το 1960, πρώτοι οι Ρώσοι ανέφεραν ποικίλα προβλήματα υγείας σε εργαζόμενους που ασχολούνταν με την ηλεκτρική ενέργεια. Αφορούσαν πονοκεφάλους, ναυτίες και γενικά εξασθένηση του οργανισμού.
• Το 1979, μιά μεγάλη επιδημιολογική μελέτη που πραγματοποιήθηκε από την υγιεινολόγο Νancy Wertheimer και τον φυσικό Ed Leeper στις ΗΠΑ, έδειξε ότι υπάρχει αυξημένος κίνδυνος για εκδήλωση λευχαιμίας σε παιδιά, που ζούσαν κοντά σε ηλεκτρικούς υποσταθμούς, μετασχηματιστές και εναέρια καλώδια υψηλής τάσης. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η παραπάνω έρευνα αφορούσε περιστατικά που έγιναν από το 1950 μέχρι το 1973.
• Το 1985,μιά άλλη έρευνα από τον Miham που έγινε στην πολιτεία Maryland των ΗΠΑ, σε εργαζόμενους σε ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις από το 1969 μέχρι το 1982, έδειξε μια σχετική αύξηση των θανάτων από καρκίνο στον εγκέφαλο μεταξύ των εργαζομένων
• Το 1993, μια νεώτερη επιδημιολογική έρευνα από τον Feychting του Ινστιτούτου της Καρολίνσκα (Σουηδία) σε 400000 ανθρώπους που έζησαν επί ένα χρόνο τουλάχιστον από το 1960 μέχρι το 1985 δίπλα από γραμμές υψηλής τάσης, έδειξε μια σχετική αύξηση των περιπτώσεων λευχαιμίας σε μαγνητικά πεδία 0.2 μΤ και πάνω.

ΟΡΙΑ ΕΚΘΕΣΗΣ ΣΤΑ ΗΜΠ ΧΑΜΗΛΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ

Ακριβώς επειδή οι όποιες επιδράσεις στην υγεία από τα ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας είναι μακροπρόθεσμες, υπάρχει μία δυσκολία στον προσδιορισμό ορίων ασφαλείας για την έκθεση στις ακτινοβολίες αυτές. Το Αμερικάνικο Συμβούλιο Προστασίας από τις Ακτινοβολίες, σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκέντρωσε επί 9 χρόνια επιτροπή 11 διακεκριμένων Αμερικανών επιστημόνων ειδικών στα ηλεκτρομαγνητικά πεδία, εκπόνησε έκθεση όπου μεταξύ των άλλων αναφέρεται: " Εκατομμύρια άνθρωποι είναι πιθανόν να αντιμετωπίσουν αυξημένο κίνδυνο να πάθουν καρκίνο ή άλλες εκφυλιστικές ασθένειες, επειδή εκτίθενται στην ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία των αγωγών υψηλής τάσεως, μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος και των οικιακών συσκευών".

Η έκθεση προτείνει την υιοθέτηση ενός ορίου ασφαλείας 0,2μΤ, αρκετά μικρότερο από τα συνήθη μαγνητικά πεδία που δημιουργούνται κοντά σε πυλώνες υψηλής τάσεως (βλ. σχετικό πίνακα). Επίσης συνιστά να μην λειτουργούν παιδικοί σταθμοί, σχολεία και οικίες σε περιοχές όπου τα ΗΜΠ ξεπερνούν το παραπάνω όριο.

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, έχει αποδεχθεί προσωρινά τα όρια που έχει θεσπίσει ο Διεθνής Οργανισμός Προστασίας από τις ακτινοβολίες (ΙRRΑ),μέχρι να βρεθούν κάποια άλλα περισσότερο τεκμηριωμένα. Τα όρια αυτά είναι για μη επαγγελματικούς χώρους 100 μΤesla (για έκθεση μέχρι 24 ώρες την ημέρα) και 1000μTesla (για λίγες ώρες την ημέρα) Σε Ευρωπαϊκό επίπεδο οι εκτιμήσεις της Commision καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα υπάρχοντα στοιχεία δεν είναι επαρκή για να στοιχειοθετήσουν μια σαφή σχέση ανάμεσα στην έκθεση σε ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας και σε μακροπρόθεσμες επιδράσεις. Κατόπιν αυτών η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιορίζεται στην διατύπωση οριακών τιμών έκθεσης μόνο για τις οξείες θερμικές επιδράσεις (αποφυγή ηλεκτρικών σοκ και εγκαυμάτων). Έτσι, σύμφωνα με τον ισχύοντα Ευρωπαϊκό Κανονισμό (Celenec) του 1995,συνι-στάται το όριο των 640 μΤ για τα μαγνητικά πεδία και 10 KV/m για τα ηλεκτρικά πεδία

ΜΙΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΑ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ

Ιδιαίτερη βαρύτητα για την θέση της Ευρωπαϊκής Ενωσης έχουν οι θέσεις του Ιταλού καθηγητή Πανεπιστημίου και Ευρωβουλευτή των Πρασίνων Jianni Tarmino. Σύμφωνα με τον καθηγητή, "οι εκτιμήσεις της Commision (για την μη επάρκεια στοιχείων), βρίσκονται σαφώς σε αντίθεση με τα συμπεράσματα που προκύπτουν από μεγάλο αριθμό επιστημονικών δημοσιεύσεων, τα οποία προφανώς αγνοήθηκαν. Η αδυναμία της Ε.Ε. να θεσπίσει προληπτικά όρια για τα ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας είναι αποτέλεσμα εσωτερικών διαφωνιών στα κράτη - μέλη, με πρώτη την Ιταλία να θέτει το ζήτημα της πρόληψης και μόνο το Βέλγιο, την Γαλλία και την Γερμανία να προσυπογραφούν".

Σύμφωνα πάντα με τον κ. Tarmino "η στρατηγική για την προστασία από τα ΗΜΠ πρέπει να στηριχθεί σε 2 βασικές αρχές:

1. Την αρχή της προφύλαξης, σύμφωνα με την οποία σε περίπτωση αμφιβολίας. Είναι προτιμότερο να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος, έστω και αν αυτό συνεπάγεται υιοθέτηση της μηδενικής επιλογής.
2. Την αρχή που έχει η Διεθνής Οργάνωση Υγείας, λεγόμενη ΑRALA (As Low As Reasonably Achievable). Σύμφωνα με αυτή την αρχή, πρέπει να επιδιώκεται, στο πλαίσιο του ευλόγως εφικτού, η χαμηλότερη δυνατή έκθεση στις ακτινοβολίες και να αποτρέπεται ή έκθεση σε ακτινοβολίες που μπορούν να αποφευχθούν.

ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ -ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτουν οι εξής εκτιμήσεις:

1. Υπάρχουν σημαντικές ενδείξεις για την μακροπρόθεσμη επίδραση στην υγεία μας, από τα ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας (50 έως 60 ηζ) που παράγονται κυρίως από τις γραμμές Υψηλής Τάσης (έως 400.000 V) που μεταφέρουν το ηλεκτρικό ρεύμα.
2. Οι μεγάλες αποκλίσεις στα όρια που υπάρχουν διεθνώς εξηγούνται, αφού τα "αυστηρά" όρια των 0.2 μΤ των Αμερικανών εμπειρογνωμόνων σχετίζονται με μία προληπτική στρατηγική σχετικά με τις μακροχρόνιες επιδράσεις, ενώ τα όρια της Ευρωπαϊκής Ενωσης των 640 μΤ (3200 φορές μεγαλύτερα!) είναι όρια συναγερμού για άμεσες οξείες θερμικές επιδράσεις.
3. Είναι απαραίτητο να ενισχυθούν οι έρευνες σε διεθνές επίπεδο για το θέμα αυτό και παράλληλα να θεσπισθούν σε Ευρωπαϊκό επίπεδο προληπτικά όρια έκθεσης σε ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας ώστε να διαφυλαχτεί κατά το δυνατόν ή υγεία των εργαζομένων σε χώρους όπου παράγονται ΗΜΠ, αλλά και σε πολίτες που διαβιούν πολύ κοντά σε πυλώνες και γραμμές μεταφοράς Υψηλής τάσης.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ να τονίσουμε ότι οι αρμόδιοι φορείς πρέπει να εξετάζουν κάθε εναλλακτική λύση χωροθέτηοης ή μετακίνησης τέτοιων γραμμών από κατοικημένες περιοχές, σύμφωνα με τις αρχές που προαναφέραμε της προφύλαξης και της κατά το δυνατόν λιγότερης έκθεσης σε τέτοιες ακτινοβολίες

Και βέβαια σε ότι αφορά τους πολίτες που ζουν κοντά σε πηγές εκπομπής τέτοιων ακτινοβολιών δεν θα πρέπει να πανικοβάλλονται χωρίς αυτό να σημαίνει εφησυχασμό. Και βέβαια να μην ξεχνούμε ότι ή πολύωρη εργασία κοντά σε οικιακές συσκευές (π.χ. ηλεκτρονικούς υπολογιστές) έχει παρόμοιο βαθμό επικινδυνότητας

ΕΚΘΕΣΗ ΣΕ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ (microtesla)

Επιμέλεια: Γιώργος Βασιλακόπουλος

Βιβλιογραφία:
Καθηγητής Ηλεκτρονικών Παν. Πατρών κ. Χαριτάντης Γιάννης 1. Ν. Οικολογία τ. 138,1996 "Ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία και δημόσια υγεία" Μ. Προμπονά 2. Τεχνική Εκλογή ,τ.392 1999 "Ηλεκτρομαγνητικά πεδία, ο αόρατος κίνδυνος" Dr Κιούση, Φιλιππέτη 3. Ν. Οικολογία, τ. 175, 1999

ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ, φ. 110, Οκτώβριος 2001